សូមអនុមោទនារីករាយអាន ជីវប្រវត្តិអសីតិមហាសាវ័ក

ព្រះទារុចីរិយត្ថេរ (ឬ បាហិយ ទារុចីរិយ) គឺជាព្រះអរហន្តមួយអង្គក្នុងសម័យពុទ្ធកាល ដែលត្រូវបានព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់លើកតម្កើងថា ជាកំពូល (ឯតទគ្គ:) ខាងផ្នែកយល់ធម៌បានឆាប់រហ័សបំផុត។ រឿងរ៉ាវជីវប្រវត្តិរបស់ព្រះអង្គមានសេចក្តីសង្ខេបដូចតទៅ៖

១. ដើមកំណើត និងការស្លៀកសំបកឈើ

ដើមឡើយ លោកមានឈ្មោះថា បាហិយ ជាអាជីវករធ្វើជំនួញតាមសមុទ្រ។ ថ្ងៃមួយ សព្វាវុធ និងទូកកប៉ាល់របស់លោកបានលិចលង់ក្នុងមហាសមុទ្រ ប៉ុន្តែលោកបានតោងបំណែកឈើរួចផុតពីសេចក្តីស្លាប់ ហើយបានអណ្តែតទៅទើរនៅឆ្នេរនៃដែនដី សុប្បារកៈ។

ដោយសារតែខោអាវត្រូវរហែកបាត់បង់អស់នៅក្នុងសមុទ្រ លោកក៏បានយក សំបកឈើ ស្លឹកឈើ និងស្មៅ មកក្រងធ្វើជាសម្លៀកបំពាក់បិទបាំងរាងកាយ។ ហេតុនេះហើយ ទើបអ្នកស្រុកនៅទីនោះហៅលោកថា «ទារុចីរិយ» (អ្នកស្លៀកសម្លៀកបំពាក់សំបកឈើ)។

២. ការយល់ច្រឡំថាជាព្រះអរហន្ត

ពេលអ្នកស្រុកបានឃើញលោកស្លៀកសំបកឈើ រស់នៅក្នុងភាពសាមញ្ញ ពួកគេក៏មានចិត្តជ្រះថ្លាយ៉ាងខ្លាំង ដោយគិតថាលោកជាព្រះអរហន្ត ឬជាអ្នកប្រព្រឹត្តធម៌ដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ ហើយបាននាំគ្នាយកបាយទឹក និងភោជនាហារមកប្រកែនលោកជារៀងរាល់ថ្ងៃ។ យូរៗទៅ បាហិយ ក៏កើតចិត្តយល់ច្រឡំខ្លួនឯងថា «អាត្មាអញប្រហែលជាបានសម្រេចជាព្រះអរហន្ត ឬជាអ្នកដើរលើផ្លូវអរហត្តផលហើយមើលទៅ»។

៣. ទេវតាដាស់តឿន

ដោយឃើញគំនិតខុសឆ្គងនេះ ទេវតានៅស្ថានសួគ៌មួយអង្គ (ដែលត្រូវជាសារលោហិត មិត្តភក្តិរួមសព្វបើកប្រព្រឹត្តធម៌ជាមួយគ្នាកាលពីជាតិមុន) បានចុះមកដាស់តឿនបាហិយថា៖

«ម្នាលបាហិយ អ្នកមិនមែនជាព្រះអរហន្តទេ ហើយក៏មិនទាន់បានដើរលើផ្លូវអរហត្តផលដែរ! ឥឡូវនេះ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់បានត្រាស់ដឹងក្នុងលោកហើយ ហើយទ្រង់កំពុងគង់នៅក្នុងវត្តជេតពន ក្រុងសាវត្ថី»។

នៅពេលបានឮពាក្យថា «ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ» បាហិយ ក៏កើតសទ្ធាជ្រះថ្លាយ៉ាងខ្លាំង ហើយបានធ្វើដំណើរប្រញាប់ប្រញាល់ពីដែនដីសុប្បារកៈ សំដៅទៅកាន់ក្រុងសាវត្ថី (ចម្ងាយរាប់រយយោជន៍) ដោយមិនសម្រាកឡើយ។

៤. ការជួបព្រះពុទ្ធ និងព្រះធម៌ខ្លីតែជ្រាលជ្រៅ

ពេលទៅដល់វត្តជេតពន លោកបានដឹងថា ព្រះពុទ្ធអង្គកំពុងយាងបិណ្ឌបាតនៅក្នុងក្រុងសាវត្ថី។ បាហិយ ក៏បានរត់តាមទៅជួបព្រះអង្គនៅតាមផ្លូវ ហើយបានក្រាបសំពះសុំឱ្យព្រះអង្គសម្តែងធម៌ជូនលោកភ្លាមៗនៅទីនោះ។

ព្រះពុទ្ធទ្រង់បានបដិសេធចំនួន ២ ដង ដោយសារតែជាពេលវេលាកំពុងបិណ្ឌបាត ប៉ុន្តែបាហិយបានអង្វរករជាលើកទី ៣ ដោយប្រាប់ថា ជីវិតរបស់មនុស្សមិនទៀងទាត់ឡើយ មិនដឹងថាអ្នកណានឹងស្លាប់មុននោះទេ។ ដោយឃើញសទ្ធាជ្រះថ្លាយ៉ាងមុតមាំ ព្រះអង្គក៏ទ្រង់សម្តែងព្រះធម៌ដំបូន្មានយ៉ាងខ្លីថា៖

«ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋមត្តំ ភវិស្សតិ, សុតេ សុតមត្តំ ភវិស្សតិ, មុតេ មុតមត្តំ ភវិស្សតិ, វិញ្ញាតេ វិញ្ញាតមត្តំ ភវិស្សតិ...»

(រូបារម្មណ៍ដែលអ្នកឃើញហើយគ្រាន់តែជាកាបានឃើញ, សទ្ទារម្មណ៍ដែលអ្នកបានឮហើយ គ្រាន់តែជាការបានឮ, គន្ធ: រស ផោដ្ឋព្វារម្មណ៍ ដែលបានប៉ះពាល់ហើយ គ្រាន់តែប៉ះពាល់ហើយ ធម្មារម្មណ៍ដែលអ្នកដឹង គ្រាន់តែជាការដឹងហើយ ... កាលណាអ្នកមិនជំពាក់ មិនប្រកាន់មាំ នោះអ្នកនឹងមិននៅក្នុងលោកនេះ មិននៅក្នុងលោកខាងមុខ និងមិននៅក្នុងចន្លោះនៃលោកទាំងពីរឡើយ។ នេះហើយជាទីបញ្ចប់នៃទុក្ខ។)

៥. ការសម្រេចធម៌ និងការរលត់ខន្ធ

គ្រាន់តែបានស្តាប់ព្រះធម៌ទេសនាយ៉ាងខ្លីនេះចប់ បាហិយ ទារុចីរិយ ក៏បានជម្រុះចោលនូវកិលេសទាំងពួង និងបានសម្រេចជា ព្រះអរហន្ត ភ្លាមៗនៅទីនោះ។

បន្ទាប់ពីបានសម្រេចធម៌ លោកបានសុំបួសជាភិក្ខុក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ប៉ុន្តែដោយសារលោកមិនទាន់មានស្បង់ចីវរគ្រប់គ្រាន់ ព្រះពុទ្ធទ្រង់បានណែនាំឱ្យលោកទៅស្វែងរកស្បង់ចីវរជាមុនសិន។ ខណៈពេលដែលលោកកំពុងស្វែងរកស្បង់ចីវរនៅក្បែរនោះ មេគោមួយក្បាល (ដែលត្រូវយក្ខិនីចូលសាកសព) បានស្ទុះមកជល់លោកបណ្តាលឱ្យសុគត (បរិនិព្វាន) ភ្លាមៗនៅលើដងផ្លូវ។

ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ទ្រង់បាននាំយកសពរបស់ព្រះទារុចីរិយត្ថេរ ទៅបូជា និងកសាងចេតិយតម្កល់ធាតុរបស់ព្រះអង្គ ហើយបានប្រកាសក្នុងចំណោមភិក្ខុសង្ឃថា ព្រះទារុចីរិយត្ថេរ ជាកំពូលភិក្ខុដែលត្រាស់ដឹងធម៌បានឆាប់រហ័សជាងគេបំផុត (ខិប្បាភិញ្ញា) ក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា។